Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, gemilerin emniyetli ve çevreye duyarlı şekilde geri dönüştürülmesine ilişkin 2009 Hong Kong Uluslararası Sözleşmesi ile uyumlu yeni bir yönetmelik yayımladı. Düzenleme, Türkiye’de faaliyet gösteren gemi geri dönüşüm tesislerini ve belirli koşullar altında sözleşme kapsamı dışında kalan bazı kamu tesislerini kapsıyor.
SteelOrbis’in daha önceden de bildirdiği üzere Avrupa Çelik Birliği (EUROFER), Recycling Europe ve NGO Shipbreaking Platform gibi kuruluşlar, AB dışındaki gemi geri dönüşüm tesislerine yönelik kuralların sıkılaştırılması, çevresel ve operasyonel standartlar iyileştirilene kadar Türkiye’deki gemi söküm tesislerinin AB onaylı geri dönüşüm listesinden çıkarılması çağrısında bulunmuştu.
Yetkilendirme ve operasyonel gereklilikler güçlendirildi
Yeni çerçeve kapsamında gemi geri dönüşüm tesislerinin faaliyet gösterebilmek için ilgili bakanlıktan yetki alması gerekiyor. Yetki almak isteyen tesislerin operasyonel prosedürleri ve organizasyon yapısını içeren Gemi Geri Dönüşüm Tesisi Planı ve sökülecek her gemi için ayrı bir Gemi Geri Dönüşüm Planı hazırlaması gerekiyor. Her planın geri dönüşüm faaliyetleri başlamadan önce bakanlık tarafından onaylanması şart koşuluyor.
Belgelendirme şartlarını karşılayan ve saha denetimlerinden geçen tesislere en fazla beş yıl geçerli olacak Gemi Geri Dönüşüm Yetki Belgesi verilecek ve devredilemeyen bu belge, yalnızca ilgili tesis için geçerli olacak. Bununla birlikte yönetmelik, tesislerin çevrenin korunması ve iş sağlığı-güvenliği odaklı yönetim sistemleri kurmasını zorunlu kılıyor. Tehlikeli maddeler ve atıkların çevre mevzuatına uygun şekilde yönetilmesi, çalışanlara eğitim verilmesi, kişisel koruyucu ekipman sağlanması ve acil durum prosedürlerinin oluşturulması gerekiyor.
Yönetmelik, çevresel izleme konusunda ayrıntılı yükümlülükler getiriyor. Tesisler, deniz suyu, sediment ve deniz canlıları üzerinde yıllık izleme çalışmaları yapmak ve sonuçları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına sunmak zorunda olacak. Kaldırma sistemleri, basınçlı kaplar, depolama tankları, elektrik tesisatları ve yangın koruma sistemleri gibi kritik ekipmanların da yetkili kuruluşlar tarafından düzenli olarak denetlenmesi gerekecek.
Denetimler ve geri dönüşüm süreçleri
Denetim faaliyetleri bakanlık ile İnceleme, Tespit ve Denetim Komisyonu (İTDK) tarafından yürütülecek. Yetki belgelerinin geçerlilik süresi boyunca planlı veya habersiz denetimler gerçekleştirilebilecek.
Söküm amacıyla gemi kabul edecek tesislerin ilgili Liman Başkanlığını önceden bilgilendirmesi gerekecek. Gemiler, Uluslararası Geri Dönüşüme Hazır Belgesi olmadan ve gerekli bildirimler tamamlanmadan tesislere kabul edilemeyecek veya söküm işlemlerine başlanamayacak. Geri dönüşüm işlemlerinin tamamlanmasının ardından tesis işletmecileri, 14 gün içerisinde bakanlığa tamamlanma raporu sunmakla yükümlü olacak.
Yönetmelik ayrıca uzmanlık gerektiren görevlerin yalnızca yetkin personel tarafından yerine getirilebileceğini belirtirken, nihai sorumluluğun tesis işletmecisinde olduğunu vurguluyor.
Yeni para cezaları ve faaliyet durdurma mekanizmaları getirildi
Düzenleme, yükümlülüklerin ihlali halinde uygulanacak çeşitli idari yaptırımlar öngörüyor. Onaylı geri dönüşüm planlarına aykırı faaliyet gösteren tesislere 100.000 TL para cezası uygulanabilecek. Gerekli bildirimler yapılmadan geri dönüşüm faaliyetlerine başlanması veya denetimlerde iş birliği yapılmaması durumunda ise ceza tutarı 500.000 TL’ye kadar çıkabilecek. Yetki belgesi askıya alınmış olmasına rağmen faaliyet göstermeye devam eden tesisler için 1 milyon TL ceza öngörülürken, izinsiz gemi geri dönüşüm faaliyetleri gerçekleştiren kişi ve kuruluşlar da aynı tutarda yaptırımla karşı karşıya kalabilecek. Bu faaliyetlerde yer alan çalışanlara ise 100.000 TL para cezası uygulanabilecek.
Bir yıl içerisinde tekrarlanan ihlaller daha ağır yaptırımlara tabi olacak. Üçüncü ihlal durumunda tesisin yetki belgesi üç ay süreyle askıya alınabilecek. Ayrıca ciddi çevresel, güvenlik veya emniyet risklerinin tespit edilmesi halinde yetkililer tesis faaliyetlerini kısmen veya tamamen durdurma yetkisine sahip olacak.
Yetki belgelerinin geçerliliği değişikliklere bağlı olacak
Yönetmelikte yetki belgelerinin sona ereceği, askıya alınacağı veya iptal edileceği durumları da ayrıntılı şekilde tanımlandı. Belge süresinin dolması, resmi makamlar tarafından faaliyet kısıtlaması getirilmesi, tesis kullanım haklarının sona ermesi, şirket hisselerinin %50’den fazlasının el değiştirmesi veya tesis kapasitesi ya da arazi büyüklüğünde %20 ve üzeri değişiklik yapılması halinde yetki belgeleri geçersiz hale gelebilecek.
